RỐI LOẠN CÂN BẰNG ACID BASE Bình th ường, pH máu ĐM = 7,38 - 7,41 và tỷ số [HCO3-/ H2CO3] = 20/1 (PaCO2 = 40 mmHg, HCO3- = 24 mmol/l, BE = 0 ( 2 (mmol/l). Khi vai trò giữ cân bằng acid-base của các hệ đệm, phổi, thận bị giảm hoặc mất hiệu lực sẽ gây nên rối loạn cân bằng acid-base.+ 3 nhóm rối loạn CBAB:- Rối loạn do nguyên nhân hô hấp (do PaCO2 thay đổi). - Rối loạn do nguyên nhân chuyển hóa (do HCO3_ thay đổi). - Rối loạn hỗn hợp do cả nguyên nhân chuyển hóa và nguyên nhân hô hấp. Để đánh giá các trạng thái rối loạn cân bằng acid-base, trong lâm sàng có thể dùng giản đồ Shneerson, Siggar Anderson, Davenport, trong đó giản đồ Davenport đ ược sử dụng nhiều hơn.1.1. Giản đồ DavenportGiản đồ Davenport có 2 trục: - Trục hoành là pH (6,9 - 7,7), - Trục tung là HCO3- (mmol/l). Các đ ường cong là PaCO2 ( phân áp của CO2 máu động mạch). Trên giản đồ có một vòng tròn đ ược xác định từ từ các thông số ở ngư ời bình th ường: pH = 7,38 - 7,42; PaCO2 = 40 mmHg; HCO3- = 25 mmol/l và Hb = 150g/l. Từ 2 đường tại điểm pH = 7,38 - 7,42 cắt các đường cong PaCO2 ở 40 mmHg và đ ường thẳng Hb = 150 g/l tạo thành 6 khu vực rối loạn cân bằng acid-base1.2 Các rối loạn cân bằng acid-base6 khu vực rối loạn cân bằng acid-basetrên giản đồ Davenport gồm: nhiễm toan hô hấp ( A), nhiễm kiềm chuyển hóa (B), nhiễm kiềm hô hấp (C), nhiễm toan chuyển hóa (D), nhiễm toan hỗn hợp (E) và nhiễm kiềm hỗn hợp (F). + Nhiễm toan hô hấp (A): - Rối loạn khởi phát của nhiễm toan hô hấp là tăng PaCO2 do giảm thải CO2 ở phổi. Nguyên nhân: . Giảm thông khí phế nang, tắc nghẽn phế quản. . Bệnh phổi: phế quản phế viêm, viêm phổi, hen. . Hít phải khí CO2, hít lại không khí đã thở. . Bị ức chế thần kinh: thuốc ngủ, bại liệt, nhiễm độc, chấn th ương sọ não, u não... . - Xét nghiệm các thông số về cân bằng acd-base cho thấy: . pH giảm. . PaCO2 tăng. . HCO3- máu tăng. . CO2 toàn phần máu tăng. . Base đệm (BB) giảm, BE âm. + Nhiễm kiềm chuyển hóa (B): - Là trạng thái thừa base hoặc do mất acid không phải là H2CO3. - Nguyên nhân: là quá dư thừa kiềm do đư a vào cơ thể quá nhiều bicarbonat, hay quá nhiều chất kiềm, hoặc do mất acid trong các trường hợp: . Nôn nhiều. . Hút dịch dạ dày. . ỉa chảy kéo dài. Kết quả xét nghiệm các thông số cân bằng acid-base: - pH máu tăng. - PaCO2 máu tăng. - CO2 toàn phần máu tăng. - Bicarbonat (HCO3-) máu tăng. - Bicarbonat chuẩn (SB) tăng. - Base đệm (BB) tăng, - Base dư (BE) dư ơng.* Nhiễm kiềm hô hấp (C):Nhiễm kiềm hô hấp là rối loạn khởi phát do giảm PaCO2; th ường gặp trong các tr ường hợp: + Tăng thông khí phổi: - Giai đoạn đầu của viêm phổi. - Sốt cao. - Hô hấp nhân tạo quá mức không kiểm tra. - Chấn th ương sọ não. + Thở trong khí quyển có phân áp CO2 thấp (khi lên cao). Khi xét nghiệm các thông số cân bằng acid-base cho thấy: - pH máu tăng. - HCO3- máu giảm. - PaCO2, CO2 toàn phần giảm. - BB tăng và BE dư ơng.* Nhiễm toan chuyển hóa (D):+ Là trạng thái do mất các anion đệm, chủ yếu là HCO3- hoặc do tích lũy các acid “cố định”, trong thực tế là các acid mạnh mà anion của nó không thể bài xuất qua thận. + Kết quả xét nghiệm trong nhiễm toan chuyển hóa cho thấy: - pH máu giảm mạnh. - PaCO2 giảm mạnh. - CO2 toàn phần máu giảm. - SB giảm, BB giảm. - BE âm. + Nhiễm toan chuyển hóa có thể gặp trong các tr ường hợp : - Đái tháo đ ường do ứ đọng các thể cetonic. - Phù phổi cấp, động kinh, rối loạn chuyển hóa glucid gây ứ đọng acid lactic. - Các bệnh thận: viêm thận cấp và mạn không đào thải đư ợc acid. - ỉa chảy cấp làm mất HCO3- . Nhiễm toan chuyển hóa có nguy cơ tử vong cao nhất so với các rối loạn cân bằng acid-base khác.* Nhiễm toan hỗn hợp (E): Nhiễm toan hỗn hợp là sự kết hợp nhiễm toan chuyển hóa và nhiễm toan hô hấp. + Kết quả xét nghiệm trong nhiễm toan hỗn hợp cho thấy: - pH máu giảm mạnh. - PaCO2 tăng. - HCO3- giảm. - BE âm. + Có thể gặp nhiễm toan hỗn hợp trong các tr ường hợp: - Suy hô hấp: phù phổi cấp làm giảm thông khí phế nang, tăng PaCO2, gây thiếu oxy và gây ứ đọng acid lactic. - Viêm cầu thận mạn kết hợp với hen phế quản. - Phế quản phế viêm.* Nhiễm kiềm hỗn hợp (F):Nhiễm kiềm hỗn hợp là sự kết hợp nhiễm kiềm hô hấp và nhiễm kiềm chuyển hóa. + Kết quả xét nghiệm cho thấy: - pH máu tăng mạnh. - PaCO2 giảm. - HCO3- tăng. - BE d ương. Gặp trong các tr ường hợp nh ư: - Hôn mê gan. - Hôn mê do thuốc ngủ sau khi điều trị phối hợp thông khí nhân tạo với kiềm máu để loại trừ thuốc ngủ.